شصت ژنوتیپ گندم دوروم انتخابی از مواد ژنتیکی موجود در بانک ژن گیاهی ملی ایران و کلکسیون بخش تحقیقات غلات موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر به همراه نه رقم/لاین پیشرفته به عنوان شاهد در قالب طرح آگمنت در سال زراعی 89-1388 مورد ارزیابی قرار گرفتند. ارقام شاهد در چهار تکرار و ژنوتیپ ها بدون تکرار در کرت هائی به طول 3 متر و در شش ردیف کاشته شدند. در طول فصل رشد از صفات زراعی یادداشت برداری شد. نتایج حاصله تنوع زیادی بین ژنوتیپ های مورد بررسی را برای صفات ارزیابی شده از جمله عملکرد دانه نشان داد. همبستگی ساده محاسبه شده بین صفات نشان داد که رابطه بین عملکرد دانه با تعداد دانه در سنبله (*r=0.32) و وزن دانه در سنبله (**r=0.38) مثبت و معنی دار، ولی با ارتفاع بوته (**r=-0.53) و طول پدانکل (**r=-0.42) منفی و معنی دار بود. تجزیه رگرسیون به روش گام به گام، صفات ارتفاع بوته و تعداد روز تا ظهور سنبله را در مدل نهائی نشان داد. تجزیه به عامل ها با استفاده از روش مولفه های اصلی، سه عامل را مشخص کرد که 67% از کل تغییرات را توجیه کردند و ارتفاع بوته و اجزاء عملکرد در عوامل موثر حضور داشتند. تجزیه کلاستر به روش WARD ژنوتیپ ها را در شش گروه دسته بندی کرد. هر یک از این گروه ها دارای ویژگی های خاصی از جمله پتانسیل عملکرد، تعداد دانه در سنبله، وزن دانه و غیره بودند. پانزده ژنوتیپ عملکرد دانه بالاتر از میانگین شاهدها داشتند، اما فقط چهار ژنوتیپ شامل ژنوتیپ شماره 3 (Wc-46198 با عملکرد 9789 کیلوگرم در هکتار)، ژنوتیپ شماره 11 (Wc-46031 با عملکرد 9927 کیلوگرم در هکتار)، ژنوتیپ شماره 10 (Wc-46030 با عملکرد 10066 کیلوگرم در هکتار) و ژنوتیپ شماره 55 (P.S.No.22 با عملکرد 10273 کیلوگرم در هکتار) برتر از تمام ژنوتیپ ها بودند. این ژنوتیپ ها به همراه تعداد دیگری که برتر از سایرین بودند برای ارزیابی دقیق تر انتخاب شدند.

گندم دوروم دومین گونه زراعی مهم گندم و دهمین محصول زراعی مهم دنیا است که حدود شش درصد سطح زیر کشت گندم را شامل و تولید سالانه آن بین 37 تا 40 میلیون تن می­باشد. کشورهای با شرایط آب‎و‎هوای مدیترانه­ای، بزرگترین تولیدکنندگان گندم دوروم و بزرگترین مصرف­کننده محصولات و فرآورده‎های آن هستند. از لحاظ تاریخی، گندم دوروم به محیط­های کم‎بارش و با بارندگی متغیر و با تنش گرمایی انتهای فصل رشد، مانند شرایط مدیترانه، سازگار است. در واقع، کشورهای حوزه مدیترانه (الجزایر، ترکیه، ایتالیا، مراکش، سوریه، تونس، فرانسه، اسپانیا و یونان) تقریباً 50 درصد سطح زیرکشت و تولید جهانی گندم دوروم را تشکیل می‎دهند. خارج از منطقه مدیترانه، کانادا، مکزیک، ایالات متحده آمریکا، روسیه، قزاقستان، آذربایجان و هند، تولیدکنندگان بزرگ گندم دوروم هستند که سه کشور اول، مهم‎ترین آن‏ها می‏باشند.گندم دوروم از لحاظ ژنتیکی، مورفولوژیک و فیزیولوژیک، متفاوت از گندم نان است و از لحاظ ترکیبات شیمیایی، میزان پروتئین، املاح و ویتامین­ها و رنگدانه­های کاروتنوئیدی نیز غنی­تر از گندم نان  است. گندم دوروم با دانه سخت شیشه ای و زردرنگ، علاوه بر تأمین یک منبع مهم انرژی، دامنه وسیعی از املاح و ویتامین­ها، پروتئین و گلوتن، رنگدانه بتا-کاروتن (ترکیبات آنتی­اکسیدان و ضد سرطان) و همچنین کربوهیدرات های ساده، مواد معدنی و سایر ترکیبات غذایی ضروری در رژیم غذایی انسان را تأمین می­نماید. گندم دوروم با داشتن درصد بالای پروتئین (14-12 درصد وگاهی تا 22 درصد) در مقایسه با برنج (7 درصد) و گندم نان (10 تا 12درصد)، از جمله مهمترین مواد غذایی است. در گندم دوروم، میزان کلسیم، آهن، منیزیم، فسفر، پتاسیم، روی و مس، به مراتب بالاتر از میزان این عناصر در گندم نان و برنج قهوه­ای و سفید می‎باشد. بالا بودن میزان این عناصر در دانه گندم دوروم، بیانگر اهمیت ارزش غذایی این محصول نسبت به محصولات ذکر شده است که بخش عمده ای از سبد غذایی مصرف کننده را تأمین می­کنند. علاوه بر سمولینای گندم دوروم که در تهیه محصولات خمیری از قبیل ماکارونی، پاستا، لازانیا و نودل به­کار می­رود، از گندم دوروم در تهیه محصولات دیگری همچون بلغور، کوسکوس، فریکه و نان نیز استفاده می­گردد. هدف از این مقاله مروری، بررسی توزیع جغرافیایی و میزان تولید گندم دوروم در مناطق مختلف دنیا، معرفی ارزش غذایی و فرآورده‎های حاصل از آن و طرز تهیه آن‎ها و همچنین بررسی ارزش اقتصادی این محصول ارزشمند می­باشد. همچنین ارقام اصلاح شده جدید گندم دوروم با ویژگی­های زراعی مناسب معرفی خواهند شد.

بیماری سوختگی فوزاریومی سنبله (FHB) گندم و جو با عامل قارچی Fusarium graminearum، به دلیل آلودگی به زهرابه-های قارچی گوناگون، آسیب قابل توجهی به عملکرد محصول گندم و کیفیت آن وارد می کند و تهدیدی جدی برای تندرستی انسان و جانوران به شمار می رود. از این رو، ارزیابی و بررسی سازوکار مولکولی مقاومت به بیماری در ارقام گوناگون گندم می-تواند از اهمیت ویژه ای در دستیابی به روش های کنترل غیرشیمیایی این بیماری برخوردار باشد. در این پژوهش، برای بررسی تأثیر بیماری FHB بر الگوی پروتئوم خوشه، شش رقم گندم نان و دوروم در گلخانه با جدایه F. graminearum تلقیح و علاوه بر اندازه گیری تغییرات صفات مورفولوژیک، 14 روز پس از تلقیح، تغییرات الگوی پروتئوم آن ها بررسی شد. جهت بررسی پاسخ بافت سنبله گندم به فوزاریوم، از تکنیک الکتروفورز دو بعدی استفاده شد. استخراج پروتئین به روش TCA-استون انجام و الکتروفورز دو بعدی در بعد اول به روش ژل های نواری و در بعد دوم با استفاده از ژل پلی اکریل آمید دودسیل سولفات انجام شد. نتایج حاصل از بررسی ژل ها نشان داد که از میان 57 لکه پروتئینی دارای تکرارپذیری، تعداد 13 لکه پروتئینی دارای تفاوت معنی دار در بین تیمارها بودند که از میان آن ها 11 لکه پروتئینی، افزایش بیان و دو لکه پروتئینی کاهش بیان نشان دادند. پروتئین های دارای تغییرات بیان بر اساس عملکرد زیستی در گروه های مختلفی دسته بندی شدند که پروتئین های دخیل در مسیرهای متابولیکی و درگیر در مقابله با بیماری (پروتئین Hypothetical و PR پروتئین ها) بیشترین سهم را در میان پروتئین های دارای تغییرات معنی دار به خود اختصاص دادند. نتایج این پژوهش می تواند در برنامه های به نژادی گندم استفاده شود.

اهداف پژوهش حاضر، بررسی شاخص پذیرش، برآورد نسبت فایده به هزینه، نرخ بازده سرمایه گذاری و مازاد اقتصادی رقم گندم آبی دوروم شبرنگ بوده که در سال 1397 اجرا شده است. اطلاعات این پژوهش از طریق ابزار پرسشنامه از سطح موسسات، سازمان ها و مراکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان های هدف جمع آوری گردید. متدولوژی تحقیق، تحلیل پذیرش و معیار مازاد اقتصادی است. طبق نتایج، میانگین درجه پذیرش رقم شبرنگ نسبت به کل ارقام گندم دوروم و گندم آبی کشور به ترتیب 71/7 و 1/5 درصد مشخص شد، به طوری که بیشترین درجه پذیرش مربوط به استان کرمان بود. کاهش هزینه ناشی از برنامه اصلاحی برای هر کیلو محصول رقم گندم دوروم شبرنگ نسبت به رقم شاهد 6/7 درصد محاسبه شد. ارزش کنونی خالص تحقیقات رقم شبرنگ 16/7 میلیارد ریال محاسبه شد. نسبت فایده به هزینه برآورد شده نشان داد، به ازای یک ریال سرمایه گذاری در معرفی این رقم، منفعت حاصله 7/2 ریال بوده است. نرخ بازده سرمایه گذاری تحقیقات و کشت رقم شبرنگ 43/5 درصد برآورد گردید. بنابراین، با توجه به شاخص های سودآوری، برنامه به نژادی و کشت رقم گندم آبی دوروم مورد مطالعه در کشور اقتصادی بوده است.

به منظور بررسی اثر مقدار و زمان مصرف کود اوره بر عملکرد و اجزای عملکرد گندم دوروم رقم آریا، آزمایشی در سال زراعی 91-1390 در دو کیلومتری شهرستان چایپاره به صورت فاکتوریل بر پایه بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار اجرا شد. مقدار کود اوره به عنوان عامل اول در سه سطح (188، 250، 313 کیلوگرم در هکتار) و زمان مصرف کود به عنوان عامل دوم در 4 سطح b1 (1/3 مرحله کاشت + 1/3 مرحله ساقه روی + 1/3 مرحله گلدهی)، b2 (1/4 مرحله کاشت +1/2 مرحله ساقه روی + ¼ مرحله گلدهی)، b3 (1/4 مرحله کاشت + ¼ مرحله پنجه زنی + ¼ مرحله ساقه روی + ¼ مرحله گلدهی)، b4 (1/3 مرحله کاشت + 1/3 مرحله پنجه زنی + 1/3 مرحله ساقه روی) در نظر گرفته شدند. نتایج نشان داد که اثر مقدار کود بر ارتفاع بوته، تعداد سنبله در متر مربع، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه، طول سنبله، تعداد سنبلچه در سنبله، عملکرد دانه و شاخص برداشت معنی دار بود. بیشترین عملکرد دانه به میزان 710.26 گرم در متر مربع با مصرف 313 کیلوگرم اوره در هکتار بدست آمد. اثر زمان مصرف کود اوره نیز بر تمام صفات به جزء وزن هزار دانه معنی دار بود. بیشترین عملکرد دانه به میزان 693.88 گرم در متر مربع با تقسیط نیتروژن در چهار مرحله رشدی (1/4 مرحله کاشت + ¼ مرحله پنجه زنی + ¼ مرحله ساقه روی + ¼ مرحله گلدهی) مشاهده شد.

به منظور بررسی سازگاری و پایداری عملکرد دانه 16 ژنوتیپ گندم دوروم، آزمایشی در دو شرایط دیم و آبیاری تکمیلی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با 3 تکرار در طی سه سال 93-1391 در ایستگاه تحقیقات دیم سرارود (کرمانشاه) انجام گرفت. داده های حاصل از عملکرد دانه با استفاده از روش های آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس عملکرد دانه نشان داد که اختلاف معنی داری بین اثرات اصلی افزایشی ژنوتیپ، محیط و اثر متقابل ژنوتیپ در محیط در سطح احتمال 1% وجود دارد. بزرگی اثر متقابل ژنوتیپ در محیط نسبت به اثر ژنوتیپ حدود دو برابر بود که بیانگر وجود احتمالی گروه های مختلف محیطی برای ژنوتیپ های مورد بررسی می باشد. تجزیه گرافیکی بای پلات داده های عملکرد بر اساس مدل AMMI نشان داد که ژنوتیپ ها دارای واکنش متفاوتی به محیط های مورد بررسی بودند، به طوری که ژنوتیپ های سازگار برای هر گروه محیطی تعیین گردید. با توجه به معیار های روش ابراهات و راسل، ژنوتیپ های شماره G1 و G3 با عملکرد بالاتر از میانگین کل، انحراف از رگرسیون حداقل و ضریب رگرسیونی در حد واحد دارای ترکیب مناسبی از عملکرد بالا و پایداری بودند. بر اساس آماره ارزش پایداری AMMI(ASV)، ژنوتیپ های G13، G6 و G10 پایدار ترین ژنوتیپ ها بودند.

به منظور بررسی اثر باکتری های افزاینده رشد و کود شیمیایی بر عملکرد و اجزای عملکرد ارقام گندم دوروم، آزمایشی به صورت اسپلیت فاکتوریل بر پایه طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دهلران، استان ایلام در سال زراعی 90-1389 اجرا شد. عوامل آزمایشی شامل سه رقم گندم دوروم (یاواروس، کرخه و سیمره)،کود شیمیایی نیتروژن (کود اوره) در 3 سطح (40، 80 و 120 کیلوگرم در هکتار) و کود زیستی در 3 سطح (عدم تلقیح، تلقیح با ازتوباکترکروکوم Azotobacter chroococcum و آزسپریلیوم برازیلنس Azospirillum brasilense بودند. نتایج نشان داد که بین ارقام مورد استفاده از نظر صفات مورد مطالعه اختلاف معنی داری وجود داشت. رقم یاواروس دارای بیشترین ارتفاع بوته، وزن هزار دانه و عملکرد بیولوژیک بود. بین سطوح مختلف کود شیمیایی نیتروژن نیز اختلاف معنی داری مشاهده شد. بیشترین ارتفاع بوته، وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک و پروتئین دانه در سطوح کودی 120 کیلوگرم در هکتار نیتروژن به دست آمد. کودهای زیستی بر صفات اندازه گیری شده تاثیر معنی داری داشت. بیشترین ارتفاع بوته، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه، تعداد سنبله در متر مربع و عملکرد دانه در تیمارهای عدم تلقیح و تلقیح با کودهای زیستی به دست آمد. اثر متقابل رقم در کود شیمیایی نیتروژن بر ارتفاع بوته، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه، تعداد سنبله در متر مربع و عملکرد دانه معنی دار شد. بیشترین عملکرد دانه در رقم یاوارس و 120 کیلوگرم کود نیتروژن و کمترین عملکرد دانه نیز در تیمار رقم سیمره و 40 کیلوگرم کود نیتروژن در هکتار حاصل شد. اثر متقابل رقم در کود زیستی تنها بر شاخص برداشت معنی دار شد. اثر متقابل کود شیمیایی در کودهای زیستی بر تعداد دانه در سنبله، تعداد سنبله در متر مربع و عملکرد دانه معنی دار شد. اثر متقابل سه گانه رقم با کود شیمیایی و کود زیستی نیز تنها بر عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک معنی دار گردید. بیشترین عملکرد دانه در رقم یاوارس و 120 کیلوگرم کود نیتروژن و تلقیح با آزسپریلیوم و کمترین عملکرد دانه در رقم سیمره با 40 کیلوگرم کود نیتروژن در هکتار و عدم تلقیح مشاهده شد.

تنش سرما از عوامل محدود کننده تولید گندم و جو در مناطق سرد کشور است. تا کنون میزان تحمل فنوتیپی به تنش سرما به صورت کمی در بین ارقام گندم و یا جو تعیین نشده است. در این تحقیق 32 ژنوتیپ گندم نان ، 8 ژنوتیپ گندم دوروم و 54 ژنوتیپ جو عادت داده شده به سرما( Acclimated )  مدت  6-5 هفته در شرایط مزرعه ( فضای آزاد) در قالب طرح آزمایش بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار در سال زراعی 1381-1382 در ایستگاه مراغه کاشته و با هدف مقایسه ژنوتیپ ها از نظر میزان تحمل به تنش سرما بررسی شدند. میزان تحمل به سرما بر اساس روش LT50 ( دمای انجماد که %50  درصد  بوته ها بر اثر آن دما از بین میروند) با استفاده از فریزر آزمون انجماد قابل تنظیم با رایانه تعیین شدند. بر اساس نتایج، ژنوتیپ های زمستانه گندم نان ایرانی با داشتن میزان تحمل به سرما (LT50) بین -14 تا -17oC تحمل متوسط به سرما داشتند. در بین کلیه ژنوتیپ های گندم نان حداکثر میزان تحمل به سرما مربوط به رقم زمستانه نورستار (Norstar) با -25oC = LT50 انتخابی از منطقه بسیار سرد کانادا بود. ژنوتیپ های گندم دوروم کمتر از ژنوتیپ های گندم نان تحمل به تنش سرما نشان دادند و میزان  LT50 آن ها از -10 تا -14oC متغییر بود. ژنوتیپ های تیپ زمستانه جو مثل رقم کولد (Kold) و لاین های نبراسکا از کشور آمریکا و نیز رقم روسی دوبرینیا  (Dobrynia) بیشترین میزان تحمل ( LT50 = -15oC) و ژنوتپ های جو حاصل از دورگ های ژنوتیپ های والدین ایرانی با ارقام خارجی تحمل متوسط (LT50= -12) به سرما داشتند. اکثر ژنوتیپ های جو دریافتی از مرکز بین المللی ایکارد LT50 ( ICARDA) کمتر از -152oCنهال و بذر داشتند و بسیار حساس به تنش سرما بودند. این نتایج بیانگر آن هستند که میزان تحمل ژنوتیپ ها به قابلیت سازگاری آن ها به شرایط آب و هوایی مناطقی دارد که از آن مناطق منشا گرفته و سازگار شده اند. اگر چه از روش LT50 عمدتا در شرایط کنترل شده برای ارزیابی ژنوتیپ های غلات استفاده می شود ولی از نتایج این آزمایش ها استنباط می شود که با استفاده از نمو نه های عادت داده شده در شرایط فضای آزاد (مزرعه) می تواند منابع تحمل به سرما را غربال نمود. از ژنوتیپ های متحمل می توان به عنوان منابع تحمل در برنامه های دو رگ گیری استفاده نمود.

مقدمه و هدف: کاربرد اصلی گندم دوروم در تولید سمولینا (آرد ماکارونی) به‎واسطه پروتئین زیاد و گلوتامین قوی، برای تولیدات ماکارونی می ­باشد. توسعه صنعت ماکارونی به همراه افزایش تقاضا برای آن و مساعد بودن شرایط آب و هوایی در بسیاری از نقاط ایران، مستلزم پژوهش ­های بیشتر، به‎ویژه در زمینه به ­نژادی گندم دوروم با آگاهی از تنوع ژنتیکی ژنوتیپ­ های مورد بررسی است. مواد و روش ها: مواد گیاهی مورد استفاده در این آزمایش شامل 18 ژنوتیپ پاییزه گندم دوروم بود که در قالب طرح بلوک­ های کامل تصادفی در چهار تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم مغان واقع در شهرستان پارس ­آباد استان اردبیل در شرایط دیم مورد ارزیابی قرار گرفت. تعداد 32 صفت فنومورفولوژیکی و زراعی در آزمایشگاه و مزرعه اندازه­ گیری شدند. یافته ها: اختلاف بین ژنوتیپ ­های مورد مطالعه برای اکثر صفات معنی ­دار بود. مقایسه میانگین صفات برای ژنوتیپ ­های گندم دوروم در صفات مهم نظیر عملکرد کل دانه، بیوماس کل، عملکرد پنجه ­های بارور، وزن سنبله اصلی، تعداد برگ، طول سنبله و طول پدانکل، دو ژنوتیپ را به‎عنوان ژنوتیپ­ های برتر معرفی نمود. عملکرد کل دانه با برخی صفات نظیر وزن سنبله اصلی، تعداد سنبلچه، تعداد دانه در سنبله، تعداد دانه در پنجه بارور، عملکرد پنجه­ های بارور و وزن ریشک همبستگی مثبت معنی­ داری داشت. تجزیه خوشه­ ای، 18 ژنوتیپ گندم دوروم را به سه گروه منتسب کرد. خوشه اول شامل هفت ژنوتیپ، خوشه دوم دارای سه ژنوتیپ­ و در نهایت خوشه سوم نیز در برگیرنده هشت ژنوتیپ بود. خوشه سوم از لحاظ صفات ارتفاع بوته، طول سنبله، طول پدانکل، تعداد برگ، قطر ساقه، تعداد پنجه بارور، وزن تک بوته، وزن سنبله اصلی، تعداد سنبلچه، تعداد دانه در سنبله، تعداد دانه در پنجه بارور، عملکرد پنجه­ های بارور، طول ریشک، وزن ریشک، عملکرد کاه، طول برگ پرچم، عرض برگ پرچم، عملکرد کل دانه، بیوماس کل و عملکرد کاه کل، ارزش بالاتر از میانگین داشت. بنابراین ژنوتیپ­ های این گروه را می­ توان برای بهبود عملکرد دانه مورد استفاده قرار داد. در تجزیه به مولفه­ های اصلی، سه مولفه اول 68/28 درصد از تنوع کل را توجیه کردند. برای مولفه اول وزن تک بوته، وزن سنبله، عملکرد پنجه ­های بارور، عملکرد کاه، عملکرد کل دانه و بیوماس کل کرت دارای ضرایب مثبت بالا بودند. با توجه به تجزیه به مولفه­ های اصلی، مولفه اول، مولفه عملکرد دانه، مولفه دوم، صفات مربوط به رسیدگی و مولفه سوم، صفات مربوط به پر برگی نام­ گذاری شد. از این مولفه ­ها می­ توان در امر گزینش برای ژنوتیپ­ های گندم دوروم در برنامه ­های به ­نژادی استفاده کرد. نتیجه­ گیری: بین ژنوتیپ ­های گندم دوروم از لحاظ صفات مورد بررسی، تنوع قابل ملاحظه­ ای یافت شد که از این تنوع می­ توان در برنامه­ های به­نژادی برای مقاومت به تنش ­های زیستی و غیرزیستی و سایر اهداف اصلاحی استفاده کرد.